بسیاری از زنان پس از یائسگی با خشکی واژن، سوزش، درد هنگام رابطه جنسی یا مشکلات ادراری روبه‌رو می‌شوند؛ اما چون تصور می‌کنند این نشانه‌ها بخشی اجتناب‌ناپذیر از افزایش سن هستند، درباره‌شان با پزشک صحبت نمی‌کنند. مجموعه این علائم با نام «سندرم ادراری‌ـ‌تناسلی یائسگی» یا GSM شناخته می‌شود (نام کامل Genitourinary Syndrome of Menopause)؛ مشکلی شایع که برخلاف گرگرفتگی، معمولاً بدون درمان برطرف نمی‌شود و حتی ممکن است با گذشت زمان شدیدتر شود. سندرم ادراری‌ـ‌تناسلی یائسگی چیست؟ اصطلاح GSM جایگزین عبارت قدیمی‌تر «تحلیل‌رفتگی فرج و واژن» شده است. این سندرم مجموعه‌ای از تغییرات واژن، فرج، مثانه و مجرای ادرار را دربر می‌گیرد که بر اثر کاهش استروژن ایجاد می‌شوند. برآوردها نشان می‌دهد تا ۸۴ درصد زنان پس از یائسگی ممکن است درجاتی از این تغییرات را تجربه کنند؛ بااین‌حال، تنها حدود ۴۰ تا ۵۴ درصد از علائم آزاردهنده شکایت دارند. در میان این افراد: حدود ۷۵ درصد خشکی واژن را تجربه کرده‌اند؛ نزدیک به ۴۰ درصد هنگام رابطه جنسی همراه با دخول درد دارند؛ و ۳۰ تا ۴۰ درصد با تکرر یا فوریت ادرار مواجه می‌شوند. با وجود شیوع بالای این مشکل، کمتر از نیمی از افراد برای درمان آن اقدام می‌کنند. چرا این اتفاق می‌افتد؟ اگرچه GSM بیشتر در زنان پس از یائسگی دیده می‌شود، هر شرایطی که میزان استروژن را کاهش دهد می‌تواند علائم مشابهی ایجاد کند؛ از جمله: دوران شیردهی؛ آمنوره هیپوتالاموسی؛ وضعیتی که در آن مغز به‌طور موقت فعالیت دستگاه تولیدمثل را کاهش می‌دهد و قاعدگی متوقف می‌شود؛ مصرف بعضی داروهای کاهنده یا مهارکننده استروژن برای درمان فیبروم رحم، آندومتریوز یا سرطان پستان؛ برداشتن هر دو تخمدان، با یا بدون برداشتن رحم؛ نارسایی زودرس تخمدان؛ شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی سرطان. استروژن به تولید کلاژن، خون‌رسانی مناسب و حفظ ضخامت، انعطاف‌پذیری و رطوبت بافت‌های فرج و واژن کمک می‌کند. همچنین در کنار باکتری‌های مفید واژن، محیط آن را اسیدی نگه می‌دارد. با کاهش شدید استروژن، محیط واژن به سمت قلیایی‌تر شدن می‌رود، بافت‌ها نازک‌تر و خشک‌تر می‌شوند و انعطاف‌پذیری خود را از دست می‌دهند. این تغییرات می‌توانند احتمال عفونت‌های واژن و مجاری ادراری را نیز افزایش دهند. علائم GSM چیست؟ نشانه‌های این سندرم در همه افراد یکسان نیست، اما ممکن است شامل موارد زیر باشد: خشکی، سوزش یا تحریک واژن؛ درد هنگام رابطه جنسی؛ ترشحات غیرعادی؛ احساس نیاز فوری یا مکرر به دفع ادرار؛ سوزش یا درد هنگام ادرار؛ بی‌اختیاری ادرار؛ و عفونت‌های مکرر مجاری ادراری. این علائم می‌توانند خواب، فعالیت‌های روزمره، رابطه عاطفی و جنسی و در مجموع کیفیت زندگی فرد را تحت‌تأثیر قرار دهند. چه درمان‌هایی می‌توانند کمک کنند؟ انتخاب درمان به نوع و شدت علائم، سابقه پزشکی و ترجیح فرد بستگی دارد. روش‌های غیرهورمونی لوبریکانت یا روان‌کننده واژن: برای کاهش موقت خشکی و درد هنگام رابطه جنسی استفاده می‌شود و معمولاً باید نزدیک به زمان رابطه مصرف شود. مرطوب‌کننده واژن: با مصرف منظم می‌تواند خشکی و تحریک واژن را برای مدت طولانی‌تری کاهش دهد. فعالیت جنسی منظم: تحریک جنسی، با دخول یا بدون دخول، ممکن است به حفظ خون‌رسانی و انعطاف‌پذیری بافت‌های واژن کمک کند؛ البته این موضوع نباید به‌صورت اجبار یا توصیه‌ای ناراحت‌کننده مطرح شود. فیزیوتراپی کف لگن: اگر درد هنگام رابطه به دلیل گرفتگی یا سفتی عضلات واژن و کف لگن باشد، فیزیوتراپی می‌تواند مؤثر باشد. دیلاتور واژینال: این ابزارها ممکن است برای کاهش تنگی دهانه واژن یا حفظ انعطاف‌پذیری بافت‌ها به کار روند. لیزر و رادیوفرکوئنسی واژینال: این روش‌ها همچنان آزمایشی محسوب می‌شوند. شواهد فعلی برای اثربخشی و ایمنی بلندمدت آن‌ها کافی نیست و راهنمای سال ۲۰۲۵ انجمن اورولوژی آمریکا نیز استفاده معمول از آن‌ها را تأیید نمی‌کند. چنین درمان‌هایی فقط باید پس از توضیح کامل محدودیت شواهد و با نظر پزشک بررسی شوند. استروژن موضعی و DHEA استروژن موضعی به شکل کرم، قرص یا شیاف واژینال و حلقه واژینال عرضه می‌شود. این درمان‌ها معمولاً دوز پایینی دارند و مستقیماً روی بافت‌های واژن اثر می‌گذارند؛ بنابراین می‌توانند خشکی، سوزش، تحریک و درد هنگام رابطه را کاهش دهند. DHEA یا «پراسترون» نیز هورمونی است که در بافت واژن به مقادیر کمی استروژن و آندروژن تبدیل می‌شود. نوع واژینال آن می‌تواند برای درمان درد هنگام رابطه جنسی مفید باشد. انتخاب این درمان‌ها، به‌ویژه در افرادی که سابقه سرطان‌های حساس به هورمون دارند، باید با مشورت پزشک انجام شود. درمان هورمونی یائسگی درمان هورمونی سیستمیک در سراسر بدن اثر می‌گذارد و معمولاً برای علائمی مانند گرگرفتگی و تعریق شبانه تجویز می‌شود. این درمان ممکن است به بهبود بعضی علائم GSM، افزایش خون‌رسانی واژن و کاهش خشکی نیز کمک کند؛ هرچند برخی افراد در کنار آن همچنان به درمان موضعی نیاز دارند. درمان سیستمیک به شکل قرص، چسب پوستی، ژل یا اسپری در دسترس است. انتخاب نوع درمان و بررسی فواید و خطرات آن باید بر اساس سن، زمان سپری‌شده از یائسگی، سابقه بیماری‌ها و داروهای مصرفی انجام شود. نکات مهمی که باید بدانید سندرم ادراری‌ـ‌تناسلی یائسگی بسیار شایع است، اما قرار نیست آن را صرفاً به‌عنوان بخشی طبیعی و اجتناب‌ناپذیر از افزایش سن تحمل کنید. این مشکل ممکن است در افراد جوان‌تری که به دلایل مختلف با کاهش استروژن روبه‌رو شده‌اند نیز دیده شود. خشکی واژن، درد هنگام رابطه، تکرر ادرار و عفونت‌های ادراری مکرر از نشانه‌های مهم GSM هستند. خوشبختانه درمان‌های متعددی برای کنترل این علائم وجود دارد. اگر چنین نشانه‌هایی را تجربه می‌کنید، صحبت با پزشک یا متخصص زنان می‌تواند نخستین قدم برای انتخاب درمان مناسب باشد. منابع StatPearls: Genitourinary Syndrome of Menopause راهنمای سندرم ادراری‌ـ‌تناسلی یائسگی؛ انجمن اورولوژی آمریکا، ۲۰۲۵ اطلاعات بیماران؛ انجمن یائسگی مرور روایتی تأثیر GSM بر سلامت جنسی و کیفیت زندگی توصیه‌های پنجمین مشاوره بین‌المللی پزشکی جنسی  

تحقیقات جدید نشان می‌دهد که مغز زنان از نظر فیزیکی در دوره پریود (قاعدگی) تغییر می‌کند. برای مدت طولانی، جامعه علمی فاقد درک عمیق از چگونگی تأثیر این فرآیندها، به ویژه نوسانات هورمونی، در طول چرخه قاعدگی بود. دو مطالعه محوری که در اکتبر ۲۰۲۳ منتشر شد، تاثیر قابل توجه پریود، بر ساختار و عملکرد مغز را نشان داد. در مطالعه‌ای که در نشریه معتبر Nature Mental Health منتشر شد، محققان دریافتند که چگونه هورمون‌های تخمدان، به ویژه استروژن و پروژسترون، بر ساختار مغز در طول سال‌های باروری تاثیر می‌گذارند. برای به تصویر کشیدن دامنه کامل این تغییرات، آن‌ها ۲۷ زن را در طول چرخه قاعدگی خود با استفاده از اسکن MRI،  نمونه خون و سونوگرافی تحت نظر گرفتند. این مطالعه بر روی لوب گیجگاهی داخلی و هیپوکامپ متمرکز شد که برای ایجاد حافظه و ناوبری فضایی (یک نمایش ذهنی از محیط) حیاتی است. این نواحی به ویژه با گیرنده‌های هورمون جنسی متراکم هستند و آن‌ها را نسبت به جزر و مد سطح استروژن و پروژسترون حساس می‌کنند. محققان مشاهده کردند که در طول چرخه قاعدگی، زمانی که سطح استروژن بالا و سطح پروژسترون پایین است؛ این نواحی مغز تحت انعطاف ساختاری قرار می‌گیرند. به این معنی که از نظر فیزیکی تغییر کرده و سازگار می‌شوند. یک تیم تحقیقاتی دیگر زاویه متفاوتی را بررسی کرد. این مطالعه تاثیر تغییرات هورمونی را بر۳ ساختار مغز، شامل ماده سفید، ضخامت قشر و حجم مغز نشان داد. ماده سفید به عنوان سیستم ارتباطی درونی مغز عمل می‌کند. این قسمت شامل مجاری فیبری است که مناطق مختلف مغز را به هم متصل می‌کند. ماده سفید کارآمد به معنای ارتباط بهتر و سریعتر است. ضخامت قشر به ضخامت لایه بیرونی مغز اشاره دارد که در تفکر و پردازش نقش دارد. این مطالعه نشان داد که هورمون‌هایی مانند استرادیول، هورمون لوتئینه کننده (LH) و هورمون محرک فولیکول (FSH)، به طور مستقیم بر این اجزای ساختاری تأثیر می‌گذارند. به عنوان مثال، سطوح بالاتر FSH با افزایش ضخامت قشر مغز همراه است که نشان‌دهنده‌ی یک ظرفیت قوی‌تر برای پردازش و شناخت در طول مراحل خاصی از چرخه قاعدگی است.   دکتر زهره کشاورزپزشک متخصص سلامت باروری - فلوشیپ پزشکی جنسیعضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی منبع